Otomotiv Pazarı Küçülürken Vergi Gelirinin Büyümesi: Talep Değil, Denge Sorunu

Otomotiv sektörüne ilişkin son veriler, ekonomik göstergelerin yalnızca rakamsal büyüklükler üzerinden değerlendirilmesinin yeterli olmadığını bir kez daha göstermektedir. Otomotiv pazarındaki satış hacmi daralırken Özel Tüketim Vergisi gelirlerinin yükselmesi, ilk bakışta kamu maliyesi açısından olumlu bir gelişme olarak görülebilir. Ancak bu durumun piyasa, tüketici ve uzun vadeli ekonomik denge üzerindeki etkilerinin birlikte incelenmesi gerekmektedir.

Burada özellikle sıfır araçlara yönelik talebin niteliğini doğru değerlendirmek önemlidir. Türkiye’de tüketicinin sıfır araca olan yönelimi ortadan kalkmış değildir. Aksine, ikinci el araç piyasasındaki fiyat belirsizliği, geçmiş kullanım riskleri, yüksek bakım maliyetleri ve finansman imkânları tüketiciyi sıfır araca yönlendirebilmektedir.

Dolayısıyla otomotiv pazarında ortaya çıkan sorun, vatandaşın sıfır araç satın almak istememesi değil; bu talebin yüksek fiyatlar, vergiler ve finansman maliyetleri nedeniyle satışa dönüşmekte zorlanmasıdır.

Otomobil Artık Klasik Bir Yatırım Aracı Değildir

Geçmiş dönemlerde otomobil, yüksek enflasyon ve kur artışları karşısında değerini koruyan bir araç olarak değerlendirilmekteydi. İnsanlar satın aldıkları otomobili belirli bir süre sonra daha yüksek bir nominal fiyat üzerinden satabildikleri için aracı aynı zamanda bir yatırım unsuru olarak görebilmekteydi.

Ancak günümüzde otomobil üzerindeki yüksek vergi yükü, sigorta giderleri, bakım maliyetleri, değer kaybı ve kullanım masrafları bu anlayışı önemli ölçüde değiştirmiştir.

Benim düşünceme göre otomobil artık ticari anlamda değerlendirilebilecek klasik bir yatırım aracı değildir. Araç satın alındığı andan itibaren sigorta, vergi, bakım, yakıt ve değer kaybı gibi maliyetler üretmektedir. Bu nedenle otomobilin elde tutulması sermayeye doğrudan bir getiri sağlamaktan çok, sermayenin belirli ölçüde korunması ve zaruri bir ihtiyacın karşılanması anlamına gelmektedir.

Tüketici, üzerine yüklenecek maliyeti bilmesine rağmen sermayesini otomobilde tutmayı tercih edebilmektedir. Bunun nedeni çoğu zaman araçtan ticari bir kazanç elde etme beklentisi değildir. Asıl neden, parasının enflasyon karşısında tamamen değer kaybetmesini önlemek ve ihtiyaç duyduğu bir taşıtı bugünün koşullarında temin edebilmektir.

Başka bir ifadeyle araç, kâr elde etmek amacıyla alınan bir ticari mal olmaktan çıkarak, maliyetleri göze alınan bir sermaye koruma ve kullanım aracına dönüşmektedir.

Zaruri İhtiyaç ile Vergi Politikası Arasındaki Çelişki

Otomobil geçmişte belirli ölçüde lüks tüketim aracı olarak kabul edilmiş olabilir. Ancak günümüzde büyük şehirlerin yapısı, iş hayatının hareketliliği, toplu taşımanın her bölgeye aynı kalitede ulaşamaması ve ailelerin ulaşım ihtiyaçları dikkate alındığında otomobil birçok kişi için zaruri ihtiyaçlar arasına girmiştir.

Özellikle çalışan bireyler, çocuklu aileler, yaşlı veya hasta yakını bulunan kişiler ve şehirler arasında düzenli yolculuk yapmak zorunda olan vatandaşlar açısından otomobil yalnızca bir tüketim tercihi değildir.

Bu nedenle otomobil vergilendirilirken yalnızca lüks tüketim anlayışıyla hareket edilmesi, piyasanın günümüzdeki yapısıyla tam olarak örtüşmemektedir.

Otomobilin zaruri ihtiyaç hâline geldiği bir ekonomik düzende vergi yükünün sürekli artırılması, vatandaşın araç ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Yalnızca bu ihtiyacın karşılanma maliyetini yükseltir. Tüketici araca ihtiyaç duyduğu için yüksek vergiyi ödemeyi göze alabilir; ancak bu durum vergi yükünün ekonomik ve toplumsal açıdan dengeli olduğu anlamına gelmez.

Vergi sistemi talebi tamamen ortadan kaldırmak yerine talebin yapısını değiştirmektedir. Daha düşük gelirli kesimler araç alımını ertelemekte, daha eski araçlara yönelmekte veya bütçesinin çok daha büyük bir bölümünü otomobil satın almak için kullanmaktadır. Daha yüksek gelirli kesimler ise artan maliyetleri daha kolay karşılayabildiği için sıfır araç piyasasındaki varlığını koruyabilmektedir.

Bu durum otomobile erişimde gelir grupları arasındaki farkı genişletebilir.

Sıfır Araç Talebinin Devam Etmesinin Nedenleri

Sıfır araçların ikinci el araçlara göre daha fazla tercih edilmesinin ekonomik açıdan anlaşılabilir nedenleri bulunmaktadır. İkinci el piyasasında aracın geçmişi, hasar durumu, kilometresi ve bakım maliyetleri konusunda bilgi eşitsizliği bulunmaktadır. Tüketici satın aldığı ikinci el aracın ilerleyen dönemlerde hangi maliyetlerle karşılaşacağını kesin olarak bilememektedir.

Sıfır araçta ise garanti, finansman kampanyaları, daha düşük bakım ihtiyacı ve daha yeni teknoloji gibi avantajlar bulunmaktadır. Bu avantajlar sıfır aracın ilk satın alma fiyatı yüksek olsa bile tüketici açısından daha öngörülebilir bir maliyet oluşturmasını sağlayabilir.

Dolayısıyla sıfır araç talebi yalnızca gösteriş, statü veya yatırım amacıyla açıklanamaz. Bu talebin temelinde güven, garanti, kullanım kolaylığı ve gelecekte ortaya çıkabilecek maliyetlerden kaçınma düşüncesi de bulunmaktadır.

Tüketici toplam maliyeti hesapladığında yüksek vergili bir sıfır aracı, belirsizlik taşıyan bir ikinci el araca tercih edebilmektedir. Bu tercih ekonomik açıdan tamamen irrasyonel değildir. Tam tersine, mevcut piyasa yapısının bireyi yönlendirdiği sonuçlardan biridir.

Daha Dengeli Bir Otomotiv Pazarı Mümkün mü?

Otomotiv sektöründe daha mantıklı ve sürdürülebilir bir pazar oluşturulabilmesi için vergi politikasının yalnızca kamu geliri amacıyla değerlendirilmemesi gerekmektedir.

Kamu bütçesinin vergi gelirine ihtiyaç duyduğu açıktır. Ancak vergi yükünün sektörün üretim, satış ve yenilenme kapasitesini zayıflatmayacak şekilde dengelenmesi gerekir. Vergi sistemi hem kamu gelirini korumalı hem de vatandaşın ulaşım ihtiyacına makul koşullarda erişmesini sağlamalıdır.

Bu noktada motor hacmini esas alan geleneksel vergilendirme sistemi yerine aracın emisyon değeri, enerji verimliliği, yerli üretim oranı ve kullanım amacı gibi daha geniş kriterler dikkate alınabilir.

Ayrıca ÖTV matrahlarının ekonomik koşullara uygun biçimde güncellenmesi, düşük ve orta gelir gruplarına yönelik daha erişilebilir araç seçeneklerinin oluşturulması ve yerli üretimin desteklenmesi piyasa dengesine katkı sağlayabilir.

Vergi yükünün azaltılması mutlaka kamu gelirlerinin aynı oranda düşeceği anlamına gelmemektedir. Daha dengeli bir vergi yapısı satış hacmini artırarak vergi tabanını genişletebilir. Daha fazla araç satılması, yalnızca ÖTV ve KDV gelirlerini değil; sigorta, bakım, servis, yedek parça ve finansman sektörlerindeki ekonomik faaliyeti de destekleyebilir.

Bu nedenle yüksek oranlı ancak daralan bir vergi tabanı yerine, daha dengeli oranlara ve genişleyen bir piyasa hacmine dayanan model uzun vadede daha sağlıklı sonuçlar ortaya çıkarabilir.

Sonuç

Otomotiv pazarındaki daralmaya rağmen ÖTV gelirlerinin artması, kısa vadede Hazine açısından olumlu bir tablo oluşturabilir. Ancak bu artışın araç satışlarındaki genişlemeden değil, araç başına düşen vergi yükü ve fiyat artışlarından kaynaklandığı unutulmamalıdır.

Türkiye’de sıfır araca yönelik talep devam etmektedir. Vatandaşın otomobile olan ihtiyacı ortadan kalkmamış, aksine otomobil günlük yaşamın ve ekonomik hareketliliğin önemli bir parçası hâline gelmiştir.

Bununla birlikte otomobil, yüksek vergiler ve sürekli giderler nedeniyle ticari anlamda bir yatırım aracı olma özelliğini büyük ölçüde kaybetmiştir. Tüketici otomobili kâr etmek amacıyla değil; ihtiyacını karşılamak, sermayesini belirli ölçüde korumak ve gelecekte daha yüksek fiyatlarla karşılaşmamak amacıyla satın almaktadır.

Bu nedenle otomotiv sektöründeki temel tartışma, vatandaşın araç alıp almaması üzerinden değil; araç sahibi olmanın ekonomik olarak ne kadar erişilebilir ve sürdürülebilir olduğu üzerinden yürütülmelidir.

Benim düşünceme göre daha dengeli bir vergi politikası, hem devletin gelirlerini koruyabilir hem de otomotiv pazarının daha sağlıklı işlemesini sağlayabilir. Otomobilin zaruri ihtiyaç niteliği dikkate alınmadan yalnızca yüksek vergi geliri üretilecek bir tüketim alanı olarak görülmesi, kısa vadede bütçeye katkı sağlarken uzun vadede piyasanın daralmasına ve araç parkının yaşlanmasına neden olabilir.

Sağlıklı bir ekonomik düzende vergi politikası yalnızca bugünkü tahsilatı değil, gelecekte oluşacak üretimi, tüketimi ve toplumsal refahı da dikkate almalıdır. Vergiler piyasanın önünde bir engel olmak yerine kamu geliri ile toplumsal ihtiyaç arasında denge oluşturan bir araç hâline getirilmelidir.

Sinan Akhan